---
title: "Akal yella d Amaziɣ uqbel kullec"
description: "Nekk d Aqbayli. Tilist iwumi qqaren Lezzayer d tamaynut; imdanen i tt-yellan ddaw-s mačči d imaynuten. Tamuɣli ɣef tissi taqdimt n Tefriqt n Ugafa, d uberrani-amezdaɣ i iɣlin s tsusmi deg Fṛansa."
canonical: https://www.askgib.com/kab/articles/the-land-was-amazigh-first
last-updated: 2026-01-19
lang: kab
---

# Akal yella d Amaziɣ uqbel kullec

> Nekk d Aqbayli. Tilist iwumi qqaren Lezzayer d tamaynut; imdanen i tt-yellan ddaw-s mačči d imaynuten. Tamuɣli ɣef tissi taqdimt n Tefriqt n Ugafa, d uberrani-amezdaɣ i iɣlin s tsusmi deg Fṛansa.

By Gibril Bachouchi. Filed 2026-01-19. 4 min read. Web page: https://www.askgib.com/kab/articles/the-land-was-amazigh-first

Languages: [en](https://www.askgib.com/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [fr](https://www.askgib.com/fr/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [ar](https://www.askgib.com/ar/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [es](https://www.askgib.com/es/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [ru](https://www.askgib.com/ru/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [pt](https://www.askgib.com/pt/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [it](https://www.askgib.com/it/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [de](https://www.askgib.com/de/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [ja](https://www.askgib.com/ja/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [ko](https://www.askgib.com/ko/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [hi](https://www.askgib.com/hi/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [he](https://www.askgib.com/he/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [zh](https://www.askgib.com/zh/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [tr](https://www.askgib.com/tr/articles/the-land-was-amazigh-first.md) · [kab](https://www.askgib.com/kab/articles/the-land-was-amazigh-first.md)

<Chapter n="1" title="Akal yella d Amaziɣ uqbel kullec" />

Nekk d Aqbayli. Awal-a yesɛa azal ugar i nekk wala tagacrirt ɣef tkarḍa i d-iqqaren Lezzayer, axaṭer tagacrirt d tamaynut yerna imdanen i tt-yellan ddaw-s mačči d imaynuten.

Lezzayer d tilist. Fṛansa i d-yuran tuget-is. Deg tilist-a llan igduden ur nessuter ara ad uɣalen d yiwet n tɣawsa: Iqbayliyen n udrar, Icawiyen n Wawras, At Mẓab, Imuhaɣ n unzul aɣemmuq. Igguren-mxalafen, umezruy-mxalaf, tiɣawsiwin-mxalfen i ḥerzen. Takarḍa tessekneẓ aya akk deg yiwen yisem, yerna isem-a d taɣawsa tamecṭuḥt akk deg texxamt.

<Strata>

<Step>

Bdu s wayen yellan d amezwaru. Imaziɣen, awal-a yeɛni IMDANEN ILELLIYEN. Tira-nsen, Tifinaɣ, ttwakkten deg uẓru deg lqern wis sḍis send Lmasiḥ. Numidya tella d tagelda s yigelliden-is, Masinisen d Yugurten, ma d Ṛuma mazal tetxemmim d acu i tebɣa ad tili. Ula yiwet n tɣawsa seg waya mačči d treṭṭalt. D lqaɛa i ɣef yebna kullec.

</Step>

<Step>

Sakin yusa-d yal yiwen. Ifinikiyen znuzun ɣef rrif n lebḥer. Ṛuma tḥekkem yerna teǧǧa-d iberdan d temdinin-is. Tafriqt n Ugafa tuɣal d yiwen seg yiwecmiren imeqranen n tmasiḥit taqbujt, yerna teṭṭef tigrawin n wudayen deg yiseggasen, leɛṛac n Imaziɣen iban i ttabaɛen ddin n wudayen. Mi d-wwḍen iɛsekriyen n waɛraben deg lqern wis sebɛa, win i ten-id-immuger d tagellidt taberkanit, Kahina, n Wawras. Tella d tudayt. Igduden-is llan d ikfiren d imasiḥiyen d wudayen deg yiwet n tegnit, yerna tennuɣ amkelles armi d taggara. Sakin waɛraben qqimen, syin Iɛutmaniyen, syin Fṛansa. Yal yiwen yeǧǧa-d kra deffir-s.

</Step>

<Step>

Atan uḥric i ttettun yimdanen. Imaziɣen werǧin sefḍen ula yiwen segsen. Xtaren. Ḥerzen ayen i ten-iwulmen yerna serrḥen i ugla ad yeddu. Tettwaliḍ aya s wafrara deg wamek ṭṭafen ayen iqeddsen. Imaziɣen iqdimen ttɛuzzun lmeggtin-nsen am wakken d kra iqerben ɣer yiɛebbuden. Aεenkuf-nni s yiman-is yuɣal d aɛbad n ilmessasen imasiḥiyen, sakin yuɣal d imrabḍen d tiɛessasin n iseddiqen i ɣer mazal ddun yimdanen di Tmurt n Leqbayel armi d ass-a. Ismawen ttbeddilen s yal ddin. Tigawt taqdimt ugar nsen akk. Ṛuḥ ɣer kra n ttjuṛ, kra n yixfawen n udrar, kra n tneṭṭlin, yerna ad tbeddeḍ deg umkan i yellan iqeddes uqbel Lislam, uqbel tamasiḥit, uqbel ad yesɛu yisem ula d yiwen segsen.

</Step>

</Strata>

<PullQuote>

D wagi i d ulamus akk. Iddunen ɛeddan-d. Imdanen qqimen, akken daɣen teqqim tissi taqdimt yellan ddaw-nsen.

</PullQuote>

<Stratum n="2" />

Tezmreḍ ad tbeddeḍ deg yiwen umkan ad twaliḍ aya akk deg yiwet n tikkelt. Tama n Tlemsen, deg umalu, tella tneṭṭelt n Rabbi Ephraim Encaoua, amusnaw udayan i irewlen seg uqehher n Spanya deg yiseggasen n 1390, yerna, akken d-teqqar teqsiṭ, yewweḍ-d yerkeb ɣef yizem. Deg yiseggasen, tameqbert-is tella d aḥajj udayan ameqqran n Tefriqt n Ugafa. Yal tafsut, deg wakud n Lag BaOmer, ḥawjjen-d wid issutren s tlemyat n yifḍan yerna qrib snernan taɣiwant ɣef sin, mačči ala wudayen. Imeslmen tteddun ɣer tneṭṭelt-nni i wakken ad ssutren tira-nni, Imaziɣen garasen, yal yiwen ittreṭṭil iseddiqen n wayeḍ. D tin i tella tmurt zik. Akal i ixeddmen amkan i medden akk. Aḥajj ameqqran aneggaru yella deg 1955, sakin tusa-d ṭṭrad yerna wudayen ruḥen yerna tawwurt tmdel s tsusmi.

<Lion />

Unzul mačči d agafa. Imdanen n unezruf ḥerzen tisummiwin-mxalfent ɣef yimdanen n udrar, yerna aya mačči d lɛib, d abeggen. Tamagit yiwet, tin ireggden, werǧin tezmir ad tedder annect-a n tgeldiwin. Tin yesɛan aṭas n tissiwin tedder, s sshala.

<Stratum n="3" />

Ayen i d-yettarran taggara-a tweɛer i tmuɣli. Mi tewweḍ tlelli, ɣilen yimdanen ad tuɣal Lezzayer d yiwet seg tmura timeqranin. Tamurt i iḥerzen ayen ifazen seg wayen i d-teǧǧa Fṛansa yerna tt-tebna ɣef lqaɛa tamaziɣt. Tesɛa akal, ttlu, imdanen, amezruy. Maca texxamt tuɣal d tamecṭuḥt. Igdud i isɛeddan tlata n walfen n yiseggasen ittextiri yenna-yas-d belli yiwen webrid kan i yellan, yiwet n tutlayt ad tettwaɛuzz, yiwen n ddin ad d-tbeggneḍ deg cciɛ.

Tezmreḍ ad tektileḍ acḥal i d-iswa waya. Lexlaṣ adday d 24,000 n dinar deg waggur, i d-yulin deg tazwara n 2026 mbaɛd mi yeqqim yegnen ɣef 20,000 seg 2020. S sscimplement n tidet n uẓarif, tura iqerreb ɣer 290 yerna mazal ittali, aya d azal n 83 uṛu. Asscimplement unṣib ad t-iqar iqerreb ɣer 160, maca ula d yiwen ur izmir ad iseɣ iuṛuten s ssuma-nni, yerna adinar ittfeggiḍ s zzerb ugar n wamek d-ittali lexlaṣ. Azal n 83 uṛu deg waggur, ɣef yiwet seg tgejda timeqranin akk n ugaz ɣef ddunit.

<Room />

Ihi imdanen ruḥen, yerna Iqbayliyen i iruḥen d imezwura yerna s wumḍan ameqqran akk. Tirgit n tmenɣiwt ɣer Fṛansa deg tazwara tella d taqbaylit aṭas, d acu i iǧǧan llhut (l'accent) mazal ittɛeddi deg kra n temdinin tifṛansisin. Azal n xemsa n yimelyan n Iqbayliyen zedɣen di Lezzayer ass-a. Acḥal i izedɣen deg leɣẓur, ula d yiwen ur izmir ad t-yini s tidet, yerna d aya i d ṣṣifa-s. Tiwacult llant d timeqranin, acḥal n tikkal sḍegg n warraw deg yiwen wexxam, ihi yiwen lǧil yezmer ad isɛu seg drus n watmaten aṭas n warraw n warraw, yerna yal yiwen segsen i d-ilulen deg leɣẓur yelul d Afṛansis, d Afṛansis deg lkaɣeḍ d wamek itɛeddi deg ddunit. Ɛɛref aya ɣef lqern n tmenɣiwt yerna, mi tḥasbeḍ lǧil wis sin d wis tlata, ahat gar ɛecra d xemsaɛecra n yimelyan n yimdanen n llsas aqbayli i izedɣen tura deg leɣẓur. Aberrani-amezdaɣ d ameqqran yerna qrib ur d-ittban ara deg yiwet n tikkelt, axaṭer nettcabi annect-nni armi s lǧil wis sin nuɣal nelɣa deg tmurt i ɣ-d-izzin, nettali ɣer ufella deg uɣerbaz d uxeddim sakin nessusum ɣef wansi i d-nekka. D wagi i d tɣawsa taqbaylit akk fellas.

<Hands />

Yerna werǧin yella d akken imdanen i iruḥen ur sɛin ara kra. Aɛqel-nsen yefsa, lemden s zzerb, ttcabin i yal tamurt ara ten-iqeblen, yerna beggnen-t-id deg wakud i deg wwḍen ɣer wadeg i ten-iǧǧan ad xedmen. Ruḥen axaṭer adeg i ilaqen ad yili nsen ur d-yefki ara azekka, ala texxamt tmeẓẓi yerna tnaqas. Akal i izik yexdem amkan i yal yiwen, i iṭṭfen Afiniki d Aṛumani d Udayan d Aɛrab, tura ur izmir ad iṭṭef ula d wid-is. D wagi i d uḥric i ilaqen ad iqḍeɛ. Mačči d akken imdanen ur sɛin ara tazmert, maca d akken qqnen deg yiwet n tegnit i iɛeddan tazmert-nsen, ihi xedmen ayen yelhan: refden tissi taqdimt ɣer wadeg-nniḍen.

<Stratum n="4" />

Maca lqaɛa mazal-itt din. Ur tezmireḍ ara ad tekkseḍ Tifinaɣ i ittwakkten. Ur tezmireḍ ara ad tehdumeḍ Numidya. Ur tezmireḍ ara ad tekkseḍ tirzi n useddiq i yellan iqeddes uqbel lambiyya. Tissi taqdimt d tin iǧehden akk, yerna mazal-itt d tɣawsa tamezwarut i d-iɛeqqel Uqbayli deg yiman-is, uqbel yal acalu d uqbel yal ddin.

Ur ruḥeɣ ara ad nadiɣ ɣef umezruy-a akken ad zuxxeɣ. Ruḥeɣ ad nadiɣ axaṭer teqsiṭ tunṣibt meẓẓiyet aṭas. Tin n tidet d taqdimt ugar, d tabarbart ugar, d tilellit ugar, yerna mazal-itt seddaw n yiḍarren-nneɣ.

<Carve />
